مولانا جلال الدین محمدبلخی، شاعر و عارف نام دار گستره زبان و ادب فارسی صاحب آثاری بس ارج مند چون مثنوی، دیوان شمس و فیه مافیه است که هر یک از آن ها پژوهش هایی گسترده را در برداشته و هنوز میدان تحقیق در این باب فراخ است. از میان این آثارگران قدر، فیه مافیه به مجلس گویی های صوفیانه اختصاص دارد.در این بحث، پس از معرفی مختصر «مجلس گفتن» یا وعظ گویی های صوفیانه، به پیوندهای موضوعی فیه مافیه با مثنوی و دیوان شمس پرداخته شده است.

آثار مولوی از رویکردهای مختلف قابل بررسی است. یکی از آثار مهم مولانا فیه مافیه است. از موضوعات مهم فیه مافیه، تمثیل یا مصداقی کردن مفاهیم ذهنی است که جایگاه خاصی در آثارمولانا دارد. وی آراء خود را به زینت تمثیل آراسته تا مفاهیم عمیق عرفانی، تقریب ذهن مخاطبان و اهل ذوق شود. نگارنده در پژوهش حاضر به روش پژوهشی توصیفی-تحلیلی از نوع کیفی، به بررسی مفاهیم و ساختار تمثیل های عرفانی کتاب «فیه ما فیه» پرداخته و در پی پاسخ به این پرسش است که «در تمثیل های فیه ما فیه پیوند میان ارکان تمثیل یعنی: مثال (مصداق) با ممثل (مفهوم) چگونه است؟ » یافته های پژوهش نشان می دهد که در کتاب «فیه ما فیه» 141 مورد تمثیل وجود دارد که غالباً مختصر و محدود به چند جمله است. مولانا به فراخور متن کتاب با بهره گیری از تمثیلات به مضامین عمیق عرفانی می-پردازد. حوزه های معنایی تمثیلات فیه مافیه در سه سطح خداشناسی، انسان شناسی و هستی شناسی جای گرفته اند که انسان شناسی بیش ترین فراوانی و موضوع عرفان و معرفت بیش ترین بسامد را دارد.

فیه مافیه از آثار پراهمیتی است که مولانا در آن به مباحث عمیق و قابل توجهی درباره پیامبر اکرم و جایگاه وی پرداخته است. این مقاله به دنبال آن است تا با تحلیل نگاه متمایز مولانا به حضرت محمد (ص) در مقایسه با دیگر انبیا و اولیا، موجبات دستیابی به تحلیل دقیق و کامل دیدگاه مولانا در دو بخش مستقل: شریعت و طریقت محمدی و مقام محمد (ص) فراهم سازد. در بخش نخست، با تبیین جایگاه شریعت محمدی از یک سو و طریقت محمدی از سوی دیگر و بررسی ارتباط نظر مولانا در این باب با مساله وحدت ادیان در عرفان، وجوه تمایز شریعت اسلام و طریقت محمدی بررسی می شود. در بخش دوم، مقام حضرت محمد (ص) در نظرگاه مولانا در پنج اصل مهم و برجسته ولایت، مقام دیدار، اصالت وجودی پیامبر به عنوان اولین مخلوق و عقل کل، عشق الهی، تجلی گاه اسماء و صفات الهی مورد تامل و تحلیل قرار می گیرد.

با توجه به این که در زمینه نسخ خطی آثار مولوی پژوهش ها، مطالب و یافته های علمی تازه ای از سوی محققان ارائه شده است، تصحیح و ویرایش مجدد کتاب فیه مافیه برای تسهیل در خوانش و فهم این اثر ارزشمند، ضروری می نماید. در این پژوهش ضمن تبیین جایگاه کتاب فیه مافیه در میان آثار منثور ادب فارسی و اهمیت آن در مطالعات عرفانی، به خصوص در مولاناشناسی، به معرفی و بررسی نسخه خطی فیه مافیه در کتابخانه موزه مولانا در قونیه و نسخه چاپی آن خواهیم پرداخت که اخیرا به همت دکتر توفیق ﻫ. سبحانی تصحیح شده و توسط انتشارات شرکت مطالعات و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.

در جستار حاضر تلاشمان معطوف به یافتنِ دیدگاه های مولانا در باب مفهوم زیبایی بوده است و دامنه ی کارمان را نیز به کتاب فیه ما فیه او محدود کرده ایم. برای ره بردن بدین مقصود، شش مسأله و پرسش مهمی را که امروزه در خصوص زیبایی در فلسفه هنر مطرح است بر مولانا عرضه کردیم و کوشیدیم، با بهره جستن از روش تحلیل فلسفی، پاسخ های (هرچند احتمالیِ) او به این پرسش ها را در کتاب فیه ما فیه بیابیم. بر این اساس، به پی جوییِ این پرسش های شش گانه در فیه ما فیه پرداختیم: زیبایی به لحاظ وجودشناختی چه جور ویژگی ای است؟ زیبایی چه حال و احساسی در آدمی برمی انگیزد؟ زیبایی نسبی است یا مطلق؟ زیبایی مفهومی مشکّک است یا متواطی؟ ربط ونسبت میان زیبایی و زشتی از مقولة تضادّ است یا تناقض؟ و دست آخر این که انواع زیبایی بر حسب دارنده ی زیبایی کدامند؟ باری، به نظر می رسد که مولانا زیبایی را به لحاظ وجودشناختی امری آفاقی می داند، نه انفسی، و نه آفاقی انفسی؛ عقیده دارد که زیبایی بهجت آفرین است؛ آن را مطلق می انگارد؛ مفهومی مشکّکش می داند؛ نسبت میانِ آن را با زشتی از مقوله ی تناقض می بینید؛ و این که، افزون بر اشیاء مادّی، هم به حالات روانی می توان زیبایی نسبت داد و هم به امور مجرّد و انتزاعی.

تمثیل که با مصداقی کردن مفاهیم ذهنی جایگاه خاصی در ادبیات تعلیمی و عرفانی پیدا کرده است، از نظرگاه سبک شناسی نیز به عنوان یکی از آرایه ها در سطح ادبی قابل بررسی است. مصادیق ملموس راه سریع و مناسبی برای تفهیم آموزه های اخلاقی و اندیشه های عرفانی است. در میان عرفای پارسیگوی، مولانا گوی سبقت را در تمثیلهای عرفانی ربوده است. او در مثنوی معنوی، فیه ما فیه، مجالس سبعه و مکاتیب آراء خود را به زینت تمثیل آراسته تا مفاهیم عمیق عرفانی تقریب ذهن مخاطبان و اهل ذوق شود. در پژوهش حاضر، با شیوه کتابخانه ای، به گونه ای تحلیلی-توصیفی به مدد شواهد مثال و سرانجام ارایه جدول به بررسی مفاهیم و ساختار تمثیلهای عرفانی دو کتاب «فیه ما فیه» و «مجالس سبعه» پرداخته شده، نیز به این پرسش پاسخ داده شده است که «در تمثیلهای این دو کتاب، پیوند میان ارکان تمثیل یعنی: مثال (مصداق) با ممثل (مفهوم) چگونه است؟ » حوزه های معنایی تمثیلات در سه سطح خداشناسی، انسان شناسی و هستی شناسی جای گرفته اند که انسان شناسی بیشترین فراوانی را دارد و موضوع عرفان و معرفت بیشترین بسامد را شامل میشود.

لطفا برای مشاهده متن چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

این مقاله پژوهش توصیفی-تحلیلی و انتقادی در مورد کتاب «اصول الفقه المقارن فیما لانص فیه» اثر آیت اله جعفر سبحانی است. این کتاب دارای موضوعی جذاب و اهدافی حساس و نتایجی مهم است که در برخی از مراکز آموزشی حوزه علمیه به عنوان کتاب درسی انتخاب شده است.در این بررسی ابتدا مقدمه ای کوتاه درباره پژوهش های تطبیقی در اصول فقه آمده و سپس در دو بخش به بحث پرداخته می شود:در بخش اول معرفی اجمالی محتوای کتاب و روشی که در آن به کار رفته و همچنین ویژگیهای مهم آن بررسی شده است.در بخش دوم ضمن بررسی تحلیلی مباحث کتاب ملاحظاتی کلی و موردی درباره آن بیان شده است.

زمینه و هدف: یاکوبسن بر این باور است که با بررسی شش عنصر ارتباطیِ «ﭘﯿﺎم»، «ﻣﺨﺎﻃﺐ»، «ﻣﻮﺿﻮع»، «ﮔﻮﯾﻨﺪه»، «ﻣﺠﺮای ارﺗﺒﺎﻃﯽ» و «رﻣﺰﮔﺎن» میتوان ویژگیهای سبکی متون را بررسی و تحلیل کرد. از دید او، در روند ایجاد ارتباط پیام میتواند به یکی از این عناصر ششگانه ﮔﺮاﯾﺶ بیشتری داشته باشد و سبب ایجاد نقشهایی چون «ﻧﻘﺶ ﻋﺎﻃﻔﯽ»، «ﻧﻘﺶ ﺗﺮﻏﯿﺒﯽ»، «ﻧﻘﺶ ارﺟﺎﻋﯽ»، «ﻧﻘﺶ ﻓﺮازﺑﺎﻧﯽ»، «ﻧﻘﺶ ﻫﻤﺪﻟﯽ» و «ﻧﻘﺶ ادﺑﯽ» و کارکرد متفاوت جملات زبان و در نهایت تفاوت سبکی شود. در این پژوهش ویژگیهای سبکی و ﻧﻮع آﻓﺮﯾﻨﺶ ادﺑﯽ دو متنِ فیه مافیه و مقالات شمس در ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺴﺘﻦ نقشهای زبانی و صناعات بلاغی بررسی شده؛ همچنین به تحلیل ﻧﻘﺶ زﺑﺎﻧﯽ غالب و غیرغالب در جملات و دﻻﯾﻞ سبک شناسانۀ ﮐﺎرﺑﺮد هر نقش نیز پرداخته شده است. روش مطالعه: این مقاله با روش تحلیل کیفی و کمّی انجام شده است. یافته ها: از جمله ویژگیهای سبکی مشترک این دو متن کاربرد نقش ارجاعی جملات در بسامد بالاست. عملکرد نقش ارجاعی در قالب جملات اخباری در مقالات شمس با 51درصد، بمثابۀ ابزاری برای بیان موضوعاتی چون زندگی شمس، محیط عرفانی آن زمان و غیره در کنار عملکرد تشبیهات حسی حسی سبب گرایش متن به گونۀ زبانی نثر مطلق شده است. در فیه مافیه نیز مولوی این نقش را با 49درصد، برای بیان عقاید خود به تأثیر از مقالات شمس به کار برده است. در کنار نقش ارجاعی نقش ترغیبی در قالب جملات امری در مقالات شمس با 21درصد و در فیه مافیه با 17درصد نیز به سبب تعلیمی بودن متن مورد توجه قرار گرفته است. نتیجه گیری: نتایج حاصل از پژوهش بیانگر سبک مشابه این دو متن است. عملکرد بالای صناعات ادبی تشبیه با طرفین عقلی حسی از نوع تشبیه مرکب و تمثیلی در کنار صناعات کنایه و استعاره سبب حرکت متن فیه ما فیه به سمت نثر شاعرانه و ادبی شده است. از سوی دیگر بسامد کمتر ویژگی سبکی نقش عاطفی در مقالات شمس با 9درصد و در فیه مافیه با 5درصد، سبب درک صریح عبارات شده و ارجاعی و مخاطب محور بودن این دو متن را تقویت کرده است. باید توجه داشت عملکرد متفاوت صناعات بلاغی سبب تمایز سبکی این دو متن شده است.

نویسنده در این مقاله کوشیده است مبانی معنوی و اخلاقی که در خلال سخنان مولانا اعم از مثنوی، غزلیات شمس و فیه ما فیه موجود است بر کشیده، نشان دهد که در بحران تشنجات و آشفتگی های جهان حاضر چه گونه این مبانی غنی اخلاقی می تواند روشن گر و آرامش بخش انسان مضطرب معاصر باشد.هم دلی، شفقت بر خلق، روی گردانی از ستم، سعه صدر و تسامح از دیگر مواردی است که نویسنده از میان اندیشه های متکثر مولانا مورد تاکید قرار می دهد.